Wiele chorób przez długi czas nie powoduje wyraźnych dolegliwości. Podwyższone ciśnienie, zaburzenia gospodarki cukrowej, nieprawidłowy cholesterol czy pogorszenie pracy nerek mogą rozwijać się bez bólu i innych alarmujących sygnałów. Regularna kontrola zdrowia pozwala wychwycić niepokojące zmiany, zanim pojawią się poważniejsze konsekwencje.
Nie oznacza to jednak, że każda zdrowa osoba powinna co 12 miesięcy wykonywać identyczny, rozbudowany pakiet laboratoryjny. Zakres oraz częstotliwość badań warto dopasować do wieku, płci, przyjmowanych leków, masy ciała, stylu życia, chorób występujących w rodzinie i wyników z poprzednich lat. Dobrym punktem wyjścia jest coroczna rozmowa z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej.
Pomiar ciśnienia tętniczego
Ciśnienie tętnicze należy do najprostszych parametrów, które można kontrolować regularnie również w domu. Nadciśnienie często nie wywołuje charakterystycznych objawów, a nieleczone zwiększa ryzyko udaru mózgu, zawału serca, niewydolności nerek i uszkodzenia naczyń.
Pojedynczy podwyższony wynik nie wystarcza do rozpoznania choroby. Na wartość ciśnienia mogą wpływać stres, wysiłek fizyczny, kawa, brak snu czy niewłaściwa technika pomiaru. Najlepiej mierzyć je po kilku minutach spokojnego siedzenia, z ręką opartą na wysokości serca. Przy nieprawidłowych wartościach lekarz może zalecić serię pomiarów domowych albo całodobowe monitorowanie ciśnienia.
Razem z ciśnieniem warto sprawdzić tętno oraz zwrócić uwagę, czy rytm serca wydaje się regularny.
Masa ciała, obwód pasa i ocena stylu życia
Coroczna kontrola nie powinna ograniczać się do pobrania krwi. Istotne znaczenie ma pomiar masy ciała, wzrostu i obwodu pasa. Wskaźnik BMI może być pomocny w ogólnej ocenie masy ciała, choć nie uwzględnia budowy sylwetki ani udziału tkanki mięśniowej.
Obwód pasa pozwala lepiej ocenić nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha, które wiąże się z większym ryzykiem zaburzeń metabolicznych. Warto porównywać pomiary z poprzednimi latami. Stopniowy wzrost masy ciała może pozostać niezauważony, gdy obserwujemy się codziennie.
Podczas corocznej wizyty dobrze omówić także aktywność fizyczną, sposób odżywiania, palenie tytoniu, spożywanie alkoholu, jakość snu i samopoczucie psychiczne. Takie informacje pomagają lekarzowi dobrać dalszą diagnostykę.
Morfologia krwi
Morfologia pozwala ocenić między innymi liczbę czerwonych i białych krwinek, stężenie hemoglobiny oraz liczbę płytek krwi. Badanie może wskazać na niedokrwistość, infekcję, stan zapalny lub niektóre zaburzenia układu krwiotwórczego.
Nie każdy nieznacznie odchylony parametr oznacza chorobę. Wyniki mogą zmieniać się pod wpływem infekcji, odwodnienia, wysiłku, miesiączki czy stosowanych leków. Morfologii nie należy interpretować wyłącznie na podstawie oznaczenia wyniku jako zbyt wysokiego lub zbyt niskiego. Znaczenie ma cały obraz badania, samopoczucie pacjenta i wcześniejsze rezultaty.
Morfologia znajduje się między innymi w zestawie badań stosowanych w polskich programach profilaktycznych dla osób po czterdziestym roku życia.
Glukoza na czczo lub hemoglobina glikowana
Zaburzenia gospodarki cukrowej przez wiele lat mogą nie dawać zauważalnych objawów. Pomiar glukozy pomaga ocenić ryzyko stanu przedcukrzycowego i cukrzycy. Szczególną uwagę powinny zwrócić osoby z nadwagą, otyłością, nadciśnieniem, małą aktywnością fizyczną lub rodzinnym występowaniem cukrzycy.
W niektórych sytuacjach lekarz może zlecić hemoglobinę glikowaną HbA1c. Badanie pokazuje średni poziom glukozy z dłuższego okresu i nie zawsze wymaga pobrania krwi na czczo. Czasami konieczne jest wykonanie doustnego testu obciążenia glukozą.
Prawidłowy wynik sprzed kilku lat nie gwarantuje, że gospodarka cukrowa nadal funkcjonuje właściwie, zwłaszcza gdy zmieniła się masa ciała, dieta lub poziom aktywności.
Lipidogram, czyli kontrola cholesterolu
Lipidogram obejmuje najczęściej cholesterol całkowity, LDL, HDL oraz trójglicerydy. Wyniki pomagają ocenić ryzyko rozwoju miażdżycy i chorób układu krążenia. Sam cholesterol całkowity nie daje pełnego obrazu, dlatego bardziej użyteczny jest kompletny profil lipidowy.
Docelowe wartości mogą różnić się zależnie od ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Inne zalecenia mogą dotyczyć młodej osoby bez obciążeń, a inne pacjenta po zawale, z cukrzycą, chorobą nerek albo nadciśnieniem. Wynik powinien więc zostać oceniony przez lekarza, a nie jedynie porównany z zakresem wydrukowanym przez laboratorium.
Glukoza i profil lipidowy należą do badań uwzględnianych w krajowych pakietach profilaktycznych.
Kreatynina i ocena pracy nerek
Kreatynina we krwi pozwala oszacować filtrację nerek, zazwyczaj przedstawianą jako eGFR. Choroby nerek często rozwijają się bez wyraźnych objawów, dlatego ich pierwszym sygnałem może być dopiero nieprawidłowy wynik badania.
Regularna kontrola jest szczególnie ważna u osób z cukrzycą, nadciśnieniem, chorobami układu krążenia oraz u pacjentów przyjmujących leki mogące wpływać na nerki. Wynik kreatyniny zależy również od wieku, płci, masy mięśniowej i nawodnienia, dlatego nie powinien być analizowany w oderwaniu od pozostałych informacji.
U części pacjentów lekarz może dodatkowo zalecić oznaczenie albuminy w moczu, co pozwala wcześniej wykryć uszkodzenie nerek.
Badanie ogólne moczu
Badanie moczu jest niedrogie i łatwo dostępne. Może wykazać obecność białka, glukozy, krwi, leukocytów lub innych nieprawidłowości wymagających dalszej oceny.
Wynik może zostać zaburzony przez nieprawidłowe pobranie próbki, intensywny wysiłek, miesiączkę albo zbyt długie przechowywanie materiału. Mocz najlepiej pobrać do czystego pojemnika, ze środkowego strumienia, po wcześniejszej higienie okolicy ujścia cewki moczowej. Próbkę należy szybko dostarczyć do laboratorium.
Brak dolegliwości ze strony układu moczowego nie oznacza, że każda wykryta nieprawidłowość wymaga antybiotyku. Wynik zawsze powinien zostać zestawiony z objawami.
Próby wątrobowe
Badania takie jak AlAT, AspAT i GGTP pomagają ocenić, czy może dochodzić do uszkodzenia komórek wątroby lub zaburzeń związanych z drogami żółciowymi. Nieprawidłowe rezultaty mogą występować między innymi przy stłuszczeniu wątroby, spożywaniu alkoholu, infekcjach, otyłości oraz podczas stosowania niektórych leków.
Wykonanie prób wątrobowych warto rozważyć szczególnie u osób z nadwagą, zaburzeniami lipidowymi, cukrzycą, chorobami wątroby w wywiadzie lub długotrwale przyjmujących leki. Same enzymy nie pokazują jednak całego stanu narządu. W razie odchyleń lekarz może zlecić dodatkowe badania albo USG jamy brzusznej.
AlAT, AspAT oraz GGTP znajdują się w pakiecie badań profilaktycznych przeznaczonym dla osób po czterdziestce. (Gov.pl)
Kontrola stomatologiczna i wzroku
Profilaktyka obejmuje również badania niewymagające pobierania krwi. Regularne wizyty u dentysty pozwalają wykryć próchnicę, choroby dziąseł, odsłonięcie szyjek zębowych i zmiany błony śluzowej jamy ustnej. Częstotliwość kontroli powinna zależeć od stanu uzębienia, higieny, wieku i wcześniejszego leczenia.
Badanie wzroku jest szczególnie ważne u osób noszących okulary lub soczewki, pracujących wiele godzin przy ekranie, chorujących na cukrzycę albo mających jaskrę w rodzinie. Pogorszenie ostrości widzenia może postępować stopniowo i zostać zauważone dopiero wtedy, gdy zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie.
Badania profilaktyczne dla kobiet
Zakres kontroli ginekologicznej powinien być dopasowany do wieku, historii zdrowotnej i wyników poprzednich badań. Nie każda kobieta musi wykonywać cytologię dokładnie raz w roku. Częstotliwość zależy między innymi od stosowanej metody, wyniku testu HPV, wcześniejszych zmian i zaleceń lekarza.
Ważna jest również świadomość wyglądu i budowy własnych piersi. Każdą nową zmianę, guzek, wciągnięcie skóry, nietypowy wyciek z brodawki lub zmianę kształtu piersi należy skonsultować, zamiast czekać na termin rutynowego badania.
Mammografia, cytologia oraz badania jelita grubego są prowadzone według określonych przedziałów wiekowych i harmonogramów. Nie są to badania, które automatycznie wykonuje się co roku u każdej osoby. Europejskie zalecenia wskazują na udział w zorganizowanych programach badań przesiewowych zgodnie z zasadami obowiązującymi w danym kraju.
Badania profilaktyczne dla mężczyzn
U mężczyzn zakres corocznej kontroli również zależy od wieku i czynników ryzyka. Ocena prostaty może obejmować rozmowę o objawach ze strony układu moczowego, badanie lekarskie i w wybranych przypadkach oznaczenie PSA.
PSA nie jest badaniem, które można interpretować samodzielnie jako prosty test potwierdzający lub wykluczający raka prostaty. Wynik może wzrosnąć także z innych przyczyn. Decyzję o jego wykonaniu warto podjąć po rozmowie z lekarzem, uwzględniając wiek, obciążenia rodzinne i możliwe konsekwencje dalszej diagnostyki.
PSA znajduje się w pakiecie badań przeznaczonym dla mężczyzn w ramach programu profilaktycznego po czterdziestym roku życia, ale dostępny zakres zależy od kwalifikacji pacjenta.
Czy warto co roku wykonywać TSH, witaminę D i USG?
Popularne pakiety laboratoryjne często zawierają TSH, witaminę D, witaminę B12, ferrytynę, żelazo, elektrolity oraz liczne markery nowotworowe. Nie wszystkie te oznaczenia są potrzebne co roku każdej zdrowej osobie.
TSH może być zasadne przy objawach zaburzeń tarczycy, chorobie tarczycy, ciąży, planowaniu ciąży lub przyjmowaniu określonych leków. Ferrytynę warto oznaczyć między innymi przy podejrzeniu niedoboru żelaza, obfitych miesiączkach albo nieprawidłowej morfologii. Witaminy i elektrolity również powinny być sprawdzane przy konkretnych wskazaniach.
Podobnie wygląda sytuacja z USG jamy brzusznej, tarczycy czy tętnic szyjnych. Wykonanie badania obrazowego bez wskazań może prowadzić do wykrycia przypadkowych zmian, które nie mają znaczenia zdrowotnego, ale uruchamiają kolejne konsultacje i procedury. WHO zwraca uwagę, że szerokie kontrole zdrowotne prowadzone bez ukierunkowania na ryzyko mogą skutkować niepotrzebnymi badaniami oraz leczeniem.
Jak przygotować własny coroczny plan badań?
Najlepiej zacząć od zebrania wyników z poprzednich lat i zapisania chorób występujących w najbliższej rodzinie. Lekarz powinien wiedzieć o przyjmowanych lekach, suplementach, zmianach masy ciała, nietypowym zmęczeniu, problemach ze snem, bólu, duszności, krwawieniach oraz zmianach rytmu wypróżnień.
Dla wielu dorosłych punktem wyjścia mogą być pomiar ciśnienia, masy ciała i obwodu pasa, a po ocenie ryzyka także morfologia, glukoza, lipidogram, kreatynina oraz badanie moczu. Próby wątrobowe i pozostałe oznaczenia dobiera się do sytuacji zdrowotnej. Osoby po czterdziestym roku życia mogą sprawdzić dostępne świadczenia profilaktyczne przez Internetowe Konto Pacjenta lub w placówce podstawowej opieki zdrowotnej. Wyniki warto omówić z lekarzem nawet wtedy, gdy laboratorium nie zaznaczyło żadnej wartości na czerwono.
Źródło: www.bodystory.pl
